Türkiye’nin iklim politikalarında uzun süredir hazırlığı yapılan Emisyon Ticaret Sistemi (TR-ETS) uygulama aşamasına geçti. Pilot dönemin usul ve esaslarının yayımlanmasıyla birlikte elektrik üretimi ile karbon yoğun sanayi sektörleri için yeni bir dönem başladı.
Pilot uygulama 2026 ve 2027 emisyon yıllarını kapsıyor. 2026 yılı ağırlıklı olarak izleme ve raporlama dönemi olacak. İşletmeler açısından tahsisat teslim yükümlülüğü ise 2027 emisyonları üzerinden başlayacak.
İlk aşamada ağır sanayi ve enerji
Sistemin ilk aşamasında elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre gibi karbon yoğun sektörlerdeki belirli tesisler kapsama giriyor.
İstanbul Politikalar Merkezi Araştırmacısı Dursun Baş’ın hesaplamasına göre, pilot dönemde 65 termik santral ile çoğu çimento ve demir-çelik sektöründe faaliyet gösteren 113 sanayi tesisi sistemden etkilenecek. Bu tesislerin yaklaşık 250 milyon tonluk sera gazı emisyonunu temsil ettiği belirtiliyor.
Bu rakamlar Türkiye’nin yıllık toplam sera gazı emisyonunun önemli bölümünün yeni karbon piyasasının kapsamına girmesi anlamına geliyor.
Ücretsiz tahsisat tartışması
Pilot dönemin en çok tartışılan başlıklarından biri ücretsiz tahsisatlar.
Sistemde pilot dönem için yüzde 100 ücretsiz tahsisat öngörülüyor. Ancak bu oran, işletmelerin gerçekleşen bütün emisyonlarının otomatik olarak ücretsiz karşılanacağı anlamına gelmiyor. Tahsisat miktarları belirlenen kıyas değerleri üzerinden hesaplanacak.
Baş’a göre asıl sorun, kullanılan kıyas yönteminin verimsiz tesislere yeterince güçlü bir dönüşüm baskısı yaratmaması. Özellikle termik santrallerde geçmiş performansın dikkate alınması, yüksek emisyonla çalışan tesislerin avantajlı duruma gelmesi riskini beraberinde getiriyor.
Asıl soru 2028’den sonra
Sistemin geleceği açısından kritik dönem ise 2028–2035 olacak.
Ücretsiz tahsisatların bu dönemde hangi hızla azaltılacağı ve kapsamdaki sektörlerin toplam emisyonları için bağlayıcı bir azaltım takvimi oluşturulup oluşturulmayacağı henüz en önemli soru başlıkları arasında.
Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi’nde 2030 için yasal olarak bağlayıcı azaltım hedefleri bulunurken, Türkiye’deki sistemin başarısı da karbon fiyatının sanayiyi gerçekten düşük karbonlu yatırımlara yönlendirip yönlendiremeyeceğiyle ölçülecek.
Avrupa ile rekabette kritik
TR-ETS yalnızca Türkiye’nin iklim hedefleri açısından değil, Avrupa Birliği ile ticaret açısından da önem taşıyor.
AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, özellikle demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi sektörlerde karbon maliyetini dış ticaretin önemli unsurlarından biri haline getiriyor.
Türkiye’de oluşacak karbon fiyatının ve sistemin AB düzenlemeleriyle ne ölçüde uyumlu kabul edileceği, ihracatçıların rekabet gücü açısından belirleyici olacak.
Üç başlık belirleyici olacak
Uzmanlara göre sistemin gerçek bir yeşil dönüşüm aracına dönüşebilmesi için üç konu öne çıkıyor: toplam emisyonlar için takvime bağlanmış azaltım hedefi, ücretsiz tahsisatların kademeli olarak azaltılması ve tahsisatların doğrulanabilir yeşil yatırımlarla ilişkilendirilmesi.
Bir başka tartışma ise şeffaflık. Tesis bazındaki emisyon ve tahsisat verilerinin kamuoyuna açıklanması, sistemin etkinliğinin izlenebilmesi açısından önem taşıyor.
Türkiye karbon piyasasının hukuki altyapısını kurmuş durumda. Bundan sonraki asıl sınav ise sistemin yalnızca emisyonu fiyatlayan değil, sanayide yatırım ve teknolojik dönüşümü hızlandıran bir mekanizmaya dönüşüp dönüşmeyeceği olacak.
Kaynak: İklim Değişikliği Başkanlığı; TR-ETS Pilot Dönem Usul ve Esasları; İstanbul Politikalar Merkezi Araştırmacısı Dursun Baş’ın Dünya gazetesine değerlendirmeleri.
Yorumlar kapalı.